Beschouwing op Schiedams dictee
Een open brief van dicteespecialist Bert Jansen
Dames en heren,
Ik was erbij, afgelopen dinsdag in Schiedam, en ik kan jullie zeggen: het was geen feest! Mijn gedachten gingen die avond meer dan eens terug naar 2006, toen het dictee nog door een deskundige (Huib Boogert) geschreven was. Goed overigens dat hij er niet bij was, want gezien het feit dat hij verleden week in Middelharnis al 'kommateus' werd toen hem een (volgens de jury) ten onrechte geschreven komma op insidieuze wijze als fout werd aangerekend, zou deze gevoelige ziel het dictee in Schiedam zeker niet overleefd hebben.
Opnieuw bleek dat het niet allen koks zijn die lange messen dragen: de zich 'historicus' noemende Hans van der Sloot overspeelde zijn hand op schromelijke wijze met het schrijven van het (vijfde) Groot Schiedams Dictee; de voorlezer, de stadsdichter Ron Elshout (hoewel zich ook 'neerlandicus' noemend, behept met een snerpend Rotterdams accent), speldde zich een brevet van onvermogen op de mouw door alle letters uit te spreken (dus passagiers-schepen, met twee hoorbare s'en, alsmede elke slot-n), waarmee hij zich aan spellinguitspraak bezondigde, een doodzonde voor een voorlezer! Overigens zette hij de hele goegemeente op het verkeerde been met het uitspreken van een duidelijke tweepoot van de laatste letter in het woord 'kardemom'. Bovendien was het woord deficit voor deze charlatan te hoog gegrepen; hij sprak het consequent met de klemtoon op de laatste lettergreep uit. Het mag waarlijk een wonder heten dat hij nog ongeschonden thuisgekomen is en niet met pek en veren besmeurd in de Schie gedonderd is.
Het dictee was - in tegenstelling tot voorgaande jaren, toen ook buitenpoorters nog welkom waren - slechts toegankelijk voor mensen met een stadspas. En zo'n document is alleen voor de inwoners van de jeneverstad. Maar omdat het in het leven niet gaat om wat je wéét, maar om wie je ként, was die stadspas à raison van € 2,50 in een wip geregeld (no pun intended).
In de raadzaal was plaats voor honderd deelnemers, maar ik telde er niet meer dan zeventig. Jammer, dacht ik nog, want ik win liever van negenennegentig Schiedammers dan van negenenzestig. Want van die eerste prijs was ik wel zeker. Ik had dan ook zorgvuldig mijn kleding uitgekozen (geen overhemd met dun streepje, want dat komt niet mooi over op de film) en extra aandacht besteed aan de lastminutecorrecties en mijn fotogenieke kant (inderdaad: rechts) wat extra in de maquillage gezet. Maar jullie voelen het echec al naderen: Schiedam werd mijn Waterloo en ik kreeg mijn blaadje terug met 11 (elf!) rode strepen. De jongste deelneemster (10 jaar) had in hetzelfde dictee 10 (tien!) rode strepen, de beste scholiere 7 (zeven!), de beste Rotarymedewerker 3 (drie!) en de winnaar algemeen 2 (twee!) rode strepen. Nu mag ik misschien niet de allerbeste speller van de Benelux zijn, van 69 'gewone' Schiedammers moet ik toch wel kunnen winnen, nietwaar? En een tienjarige zal toch niet beter kunnen spellen dan ik? Er was dus wat aan de hand.
Al meteen in de eerste zin van het dictee zat een jaartal. Op mijn simpele vraag of dit voluit of in cijfers geschreven moest worden, kreeg ik van de stadsdichter ten antwoord dat hij die vraag niet ging beantwoorden... En ik sprak toch echt netjes met twee woorden... Op het eind greep de jury in en kregen de dicteeschrijvers alsnóg te horen dat de jaartallen in cijfers mochten...
Na het dictee één keer in zijn geheel voorgelezen te hebben, las hij elke zin eenmaal voor mét leestekens en vervolgens op dicteersnelheid in stukjes, maar zónder de leestekens. Dat betekende dus dat je maar moest onthouden waar men de leestekens wilde. Een wakker jurylid had kennelijk geconstateerd dat dat niet te doen was en op het eind greep de voorzitter opnieuw in en werden alle komma's toch nog weer eens genoemd. Maar het werd er natuurlijk niet overzichtelijker op. Ik moest twee komma's verwijderen, maar dat kwam mij op twee rode strepen te staan (de eerste twee 'fouten'). Ik bleek één komma in de tekst te hebben geplaatst die niet genoemd zou zijn (maar er overigens beter wél had kunnen staan: voor 'alsmede' in de laatste zin). Wéér een 'fout'. Twee keer was er de titel 'Schiedam kiest voor het water'. Ik had twee keer de openingsaanhalingstekens op de lijn gezet. Inderdaad: 2 fouten. Wilton-Fijenoord had ik inderdaad niet correct gespeld (ik had Wilton-Feijenoord), maar word ik geacht bij een dictee ook de spelling van bedrijven vanbuiten te kennen? Enfin, toen zat ik al op zes fouten. Ook door 'Oostinje- en Oostzeevaarders' stond een rode streep, want Oostinjevaarder zou een type schip zijn en dat schrijf je met een kleine letter, oostinje- dus. Bij die uitleg raakte ook ik licht comateus, maar na wat frisse lucht kwam ik weer bij mijn positieven... Oostinjevaarder staat nota bene letterlijk onder dat lemma in Van Dale! Misschien tijd voor een leesbrilletje, meneer de historicus? Of heeft u alleen een Prismaatje in huis, want dáár staat het inderdaad niet in...
Maar het werd nog erger: 'kop aan kont' moest volgens de arme juffrouw die het onmogelijke moest uitleggen met koppeltekens, en wel: 'omdat het een begrip' is. Een begrip? Sinds wanneer is 'begrip' een taalkundige term? Dus, let op: ups-and-downs is een begrip; ups en downs is geen begrip. Kop aan kont staat helemaal nergens en zou derhalve alleen al om die reden niet in een dictee opgenomen moeten worden. Omdat het niet in mijn lijst woorden met koppeltekens staat, had ik het los geschreven: wéér een 'fout'. Geloof het of niet: ook bij 'negentiende eeuw' stond een rode streep. Volgens het incompetente jurylid dat mijn werk nakeek, moest dat verbonden worden... Ik zit nu op negen fouten. Ook het ontbreken van het koppelteken in mondiaal-maritiem kwam mij op een strafpunt te staan, maar daar zet ik ook mijn vraagteken bij. Dan komt de enige echte fout: kardemom, dat ik als kardemon had geschreven. Natuurlijk ken ik dat specerij, maar door de tendentieuze uitspraak van onze stadsdichter-plantsoenarbeider concludeerde ik dat het dan misschien ook wel met een n zou kunnen. Quod non.
Veel van de onzin die verder nog in het dictee zat, is ook al door Rein gesignaleerd. Hij zag nog het verkeerde lidwoord in de zin 'Het thema 'Schiedam kiest voor het water', maakt thans deel uit van de Schiedamse vocabulaire' over het hoofd. Tja, moeilijk woord, hè, vocabulaire, meneer Van der Sloot. Maar volgende keer toch maar met het onbepaalde lidwoord. Met het dus ...
Dan de zin: 'Dit beeld kreeg recent nieuwe kleur door de reünie van authentieke bedrijfsstoomschepen welke aan de aloude gevels vol relikwieën uit een luisterrijk verleden, een nieuw passionata toevoegden.' Hoe krijgt een historicus het uit zijn pen? En dan gedistilleerdindustrie...
De schrijver van het dictee wilde écht dat wij genever en Nederlandsch-Indië schreven. Zijn verklaring: in de tijd waarin het dictee speelt, schreef men het zo. Lust je nog peultjes? Moeten we nu ook kagchel schrijven als het verhaal vóór 1804 (spelling-Siegenbeek) speelt? Bovendien: verloor de visch niet al in 1934 zijn staart en werd Indonesië niet pas in 1949 onafhankelijk? Het ontbrak de dicteeopsteller dus niet alleen aan orthografisch inzicht, maar hij gaf ook nog eens blijk van een zeer mager historisch benul. Een 'coulant' jurylid zorgde ervoor dat ook Nederlands-Indië en jenever goed werden gerekend. Let wel: Nederlandsch-Indië en genever werden dus niet fout gerekend!
Thuisgekomen zocht ik vertroosting bij de lokale versnapering, al stond er op de fles dan genever...
Burgemeester Verver-Aartsen, die de jury voorzat, hoopte dat eenieder volgend jaar weer mee zou doen. Het zal duidelijk zijn dat ik aan haar oproep geen gehoor zal geven. Stadspas of geen stadspas. Ik zou willen zeggen: Schiedam let op uw zaak! Of misschien moet men - als het dictee een historisch onderwerp heeft - wel schrijven: Schiedam let op uw saeck!
En tegen Rein zou ik willen zeggen: goed dat je thuisgebleven bent! En tegen Huib: red Schiedam van een nieuw dicteedebacle!
